جابجایی نهال کاشته شده

1405/07/05

جابجایی نهال کاشته شده (Transplanting Established Saplings) یکی از کارهای حساس در باغداری و تغییر دکوراسیون حیاط است. گاهی به دلیل ساختن دیوار جدید، کمبود نور یا فاصله کم بین درخت ها، مجبور به جابجایی نهال کاشته شده می شوید. وقتی ریشه گیاهی را که در زمین جا افتاده بیرون می کشید، گیاه شوک بزرگی را تحمل می کند. با دانستن زمان مناسب خواب درخت و حفظ ریشه های باریک، می توان جابجایی را بدون خشک شدن درخت انجام داد. ریشه های مویی نازک وظیفه آب رسانی به شاخه ها را دارند و اگر صدمه ببینند، برگ ها سریع پژمرده می شوند. در این راهنما، روش ساده نجات گیاه را بر اساس بررسی های میدانی کارشناسان در مجموعه ایران کاملیا به زبان ساده یاد می گیرید.

پاسخ سریع به سوالات اصلی باغداران درباره جابجایی نهال کاشته شده (در یک نگاه)

اگر وقت کمی دارید و می خواهید خیلی سریع تصمیم بگیرید، جدول زیر مهم ترین پاسخ ها را خلاصه کرده است:

این جدول مسیر کلی کار را مشخص می کند و جلوی خطاهای اولیه را می گیرد. برای اینکه ریشه آسیب نبیند، روش بررسی اولیه نهال را در ادامه بخوانید.

آیا جابجایی نهال کاشته شده همیشه ممکن است؟

جابجایی نهال کاشته شده به جثه گیاه و میزان پیشروی ریشه ها در عمق بستگی دارد. نهال های کم سن با قطر تنه زیر ۵ سانتی متر با کمترین تلفات جابجا می شوند. در این نهال ها، ریشه ها هنوز سطحی هستند و توده خاک دور آن ها به راحتی با بیل مهار می شود. اما وقتی قطر تنه به بالای ۱۰ سانتی متر می رسد، وزن خاک ریشه فراتر از توان حمل دستی است. در چنین شرایطی، استفاده از ماشین آلات صنعتی در فرایند جابجایی درختان بزرگ جلوی خرد شدن توده خاکی و شکستن ریشه های باربر را می گیرد.

پیش از شروع کار، سه شرط اساسی را روی درختچه ارزیابی کنید:

• سن و ضخامت تنه نهال: نهال های زیر ۳ سال توان بالایی برای بافت سازی و تولید ریشه جدید دارند.
• سلامت اندام هوایی: شاخه های شکننده یا پوست آفت زده علامت ناتوانی گیاه در تحمل شوک جابجایی است.
• موانع زیرزمینی در مسیر ریشه: وجود لوله های آب، کابل برق یا سنگ های درشت در زیر خاک، مانع خروج سالم ریشه می شود.

بررسی هم زمان این موارد مشخص می کند که آیا نهال توان عبور از تنش ریشه کنی را دارد یا جایگزینی آن با رقمی تازه انتخاب بهتری است.

نشانه های نهال سالم؛ چه نهالی توان زنده ماندن دارد؟

جابجایی نهال بیمار جز اتلاف وقت و هزینه نتیجه دیگری ندارد. گیاه قبل از انتقال باید ذخیره قندی مناسبی در آوندها برای تولید ریشه های نو داشته باشد. با سه تست صحرایی ساده در باغچه، وضعیت حیات نهال را چک کنید:

انجام این سه آزمون ساده به باغدار اطمینان می دهد که ریشه ها پس از کاشت در خاک جدید شروع به جذب آب می کنند.

تفاوت جابجایی نهال جوان با درخت چند ساله در چیست؟

جابجایی نهال کاشته شده جوان با انتقال درخت چندساله تفاوت زیادی دارد. نهال جوان ریشه های خود را در شعاع نیم متری تنه حفظ می کند و دو کارگر آن را به آسانی جابجا می کنند. در مقابل، درختان چندساله ریشه های مویی خود را به فاصله های چند متری فرستاده اند و کندن خاک اطراف باعث پاره شدن شبکه جذب آب می شود.

وزن بسیار زیاد خاک در درختان مسن، خطری جدی برای متلاشی شدن توده ریشه است. در این موارد، سپردن پروژه به یک شرکت جابجایی درخت با تجهیزات مهاربند فلزی و جرثقیل کفی دار، مانع از تکان خوردن خاک دور ریشه می شود. جدول زیر مرز میان کار ساده دستی و پروژه تخصصی را تفکیک می کند:

شناخت این ویژگی ها مانع از خسارت فیزیکی به باغدار و مرگ ناگهانی درختان حیاط می شود.

هرس ریشه از قبل (Root Pruning)؛ آماده سازی درختچه های قطور

اگر قطر تنه نهال بیش از ۵ سانتی متر است، جابجایی نهال کاشته شده بدون آماده سازی قبلی ریسک خشکی را به اوج می رساند. دانشگاه های مطرح کشاورزی هرس ریشه را از ۶ ماه تا یک سال قبل از انتقال پیشنهاد می کنند. ریشه های ضخیم توان مکش آب ندارند؛ گیاه برای زنده ماندن نیازمند تارهای مویی تازه در نزدیکی تنه است.

این کار در چهار مرحله اجرایی خلاصه می شود:

1. خط کشی ترانشه: در پاییز، دایره ای دور تنه با شعاع ۱۰ برابر کلفتی تنه روی زمین علامت بزنید.
2. کندن خندق عمودی: خندقی باریک به عمق ۴۰ سانتی متر دور تنه حفر کنید و ریشه های ضخیم را با اره تیز به صورت صاف ببرید.
3. پر کردن با بستر سبک: خندق را با مخلوطی از خاک برگ، ماسه شسته و کمپوست پوسیده پر کنید تا محیط نرمی برای ریشه زایی فراهم شود.
4. آبیاری دوره ای: خاک این خندق را تا زمستان بعد نمدار نگه دارید تا هزاران ریشه مویی نازک در این لایه رشد کنند.

این اقدام ریشه ها را در یک حجم فشرده جمع می کند تا درخت در روز انتقال بدون افت جذب آب به نقطه جدید برود.

بافت خاک و روش انجام تست زهکشی در زمین های ایران

جنس خاک تعیین می کند که توده اطراف ریشه چقدر سالم بماند. خاک های لومی و رسی سبک مثل قالب چسبنده عمل می کنند و اجازه ورود هوا به ریشه های مویی را نمی دهند. اما در خاک های شنی، با لرزش بیل خاک ها فرومی ریزند و ریشه ها کاملا برهنه می شوند. از سوی دیگر، خاک های رسی فشرده در بیشتر نقاط ایران آب را نگه می دارند و باعث خفگی ریشه می شوند.

برای سنجش کیفیت چاله مقصد، این آزمون سریع را اجرا کنید:

• چاله ای به عمق و عرض ۴۰ سانتی متر در محل جدید حفر کنید.
• چاله را پر از آب کنید و اجازه دهید آب به طور کامل فرو برود.
• بلافاصله چاله را برای بار دوم پر از آب کنید و زمان تخلیه نهایی را اندازه بگیرید.

انجام این ارزیابی دقیق، گیاه تازه کاشته شده را در فصول پرباران از خطر قارچ ریشه و پوسیدگی طوقه در امان نگه می دارد.

بهترین فصل جابجایی نهال کاشته شده در اقلیم های ایران

جابجایی نهال کاشته شده باید زمانی انجام شود که درخت به خواب رفته و برگ هایش ریخته باشد. در اصول باغبانی، تنظیم این زمان هم راستا با برنامه کاشت نهال جلوی خزان زودرس را می گیرد. وقتی گیاه خواب است، برگی ندارد که آب تبخیر کند و آسیبی به آوندها نمی رسد.

انجمن سلطنتی باغبانی انگلستان (RHS) درباره تنش جابجایی گیاه چنین توضیح می دهد:

Any tree or shrub will suffer some degree of stress when uprooted. The shock of transplanting or moving can be lessened if the task is carried out correctly.

ترجمه: هر درخت یا درختچه ای هنگام بیرون آمدن از خاک، مقداری تنش و شوک را تجربه می کند. اگر کار را با اصول فنی انجام دهید، شوک جابجایی به کمترین حد ممکن می رسد.

مهندسان در پروژه های زیباسازی و محوطه سازی حیاط ویلاها، انتقال گیاهان را به روزهای ابری و خنک موکول می کنند تا آفتاب تند رطوبت تنه را نکشد. جابجا کردن درختچه در گرمای تابستان تقریبا همیشه باعث سوختن برگ ها و نابودی گیاه می شود.

انتخاب روز مناسب در تقویم زمستانی، آرامش گیاه و سلامت شاخه ها را حفظ می کند.

تقویم زمانی انتقال نهال کاشته شده در مناطق گرمسیر و سردسیر

هوای مناطق مختلف ایران تفاوت زیادی با هم دارد و نمی توان در همه استان ها در یک روز مشخص کار را شروع کرد. در مناطق کوهستانی و سردسیر، جابجایی نهال کاشته شده باید در اواخر زمستان، پس از رفع کامل خطر یخبندان دیررس بهاره و زمانی که خاک در عمق ۱۵ سانتی متری یخ نزده باشد، انجام گیرد. انتقال در روزهای یخبندان دی ماه باعث یخ زدن ریشه های زخمی می شود. دقت به تقویم فنی بهترین زمان کاشت نهال در مناطق سردسیر جلوی سرمازدگی ریشه را می گیرد.

در مناطق گرمسیری مانند یزد، شیراز و خوزستان، انتقال باید در پاییز و اوایل زمستان انجام شود. هوای بهار در این شهرها خیلی زود گرم می شود. نهال باید قبل از رسیدن گرمای بهاری، با کمک ریشه های جدیدش آب را از عمق زمین بالا بکشد.

روزهایی که بادهای گرم و خشک می وزد، به ریشه های بدون خاک آسیب می زند.

جدول زیر بهترین زمان کار را در شهرهای مختلف به تفکیک نشان می دهد:

تنظیم زمان بر اساس این جدول، نهال را بدون سرمازدگی یا گرمازدگی در خاک مستقر می کند.

چرا جابجایی نهال در تابستان ریسک بالایی دارد؟

جابجایی نهال کاشته شده در تیر و مرداد خطرناک است زیرا برگ ها در حال تعریق شدید هستند. آفتاب تند آب موجود در بافت گیاه را تبخیر می کند، در حالی که ریشه های بریده شده هنوز نمی توانند آب جایگزین را از خاک جذب کنند. گیاه در مدت دو روز پژمرده می شود و برگ هایش خشک می شوند.

اگر مجبور شدید به دلیل ساخت وساز فوری نهال را در تابستان جابجا کنید، باید خاک دور ریشه را دو برابر بزرگ تر بردارید. همچنین دور تا دور گیاه را با توری سایبان بپوشانید تا آفتاب مستقیم به آن نتابد.

استفاده از محلول های ضدتعریق روی برگ ها سرعت از دست رفتن رطوبت را کم می کند، اما باز هم احتمال تلفات زیاد است.

بهتر است تا رسیدن فصل خزان صبر کنید تا درخت بدون دردسر زنده بماند.

روش های فنی برای جابجایی نهال کاشته شده

جابجایی نهال کاشته شده با روش های مختلفی انجام می شود که هرکدام مناسب نوع خاصی از نهال است. در استانداردهای طراحی فضای سبز حفظ خاک دور ریشه مهم ترین اولویت است.

این سه روش اصلی برای انتقال نهال در باغ کاربرد دارند:

• روش ریشه برهنه (Bare-root): در این شیوه، خاک دور ریشه به طور کامل تکانده می شود. این کار فقط برای نهال های خزان دار یک یا دو ساله و در اوج خواب زمستانه مجاز است. درخت همیشه سبز با این روش بلافاصله خشک می شود.
• روش روت بال یا گونی پیچ (Balled and Burlapped): مطمئن ترین روش است که در آن خاک دور ریشه دست نخورده می ماند و با گونی کنفی و طناب محکم بسته می شود. برای تمام نهال های میوه و تزئینی مناسب است.
• روش ماشینی با بیل درختی (Tree Spade): دستگاهی است که تیغه های فولادی دارد و نهال را همراه با خاک قالب گیری شده بالا می کشد. این شیوه برای باغات بزرگ صنعتی کاربرد دارد.

استفاده از این روش ها با در نظر گرفتن بهترین زمان کاشت نهال ضامن سبزی همیشگی باغ است.

جدول زیر تفاوت های اصلی این روش ها را مشخص می کند:

این جدول کمک می کند تا بر اساس هزینه و نوع درخت، بهترین راهکار را برای باغ خود انتخاب کنید.

روش روت بال (گونی پیچ ریشه)؛ استاندارد طلایی حفظ خاک

روش روت بال مانع از پاشیده شدن خاک دور ریشه می شود. بر اساس استاندارد باغبانی آمریکا (ANSI Z60.1)، قطر خاک دور ریشه باید حداقل ۱۰ تا ۱۲ برابر قطر تنه نهال باشد. عمق این خاک هم معمولا بین ۶۰ تا ۷۵ درصد قطر توده خاک است.

برای نهالی که تنه آن ۳ سانتی متر کلفتی دارد، توده خاک باید حداقل ۳۰ تا ۳۵ سانتی متر عرض و حدود ۲۰ تا ۲۵ سانتی متر عمق داشته باشد. طبق راهنماهای استاندارد باغبانی آمریکا (از جمله اکستنشن دانشگاه ها و ANSI) در این زمینه آمده است:

Do not allow the soil ball to break during the digging, moving, and replanting process.

ترجمه: اجازه ندهید توده خاک اطراف ریشه در زمان کندن، جابجایی و کاشت دوباره از هم بپاشد.

اگر توده خاک بشکند، ریشه های مویی ظریف که آب جذب می کنند پاره می شوند. گونی کنفی طبیعی پوسیده می شود و نیازی به درآوردن آن از ته چاله نیست، اما گونی های پلاستیکی را باید حتما قبل از ریختن خاک با تیغ ببرید و جدا کنید.

سالم ماندن این توده خاکی، جلوی توقف رشد نهال در فصل بهار را می گیرد.

آموزش گام به گام جابجایی نهال کاشته شده در باغ

جابجایی نهال کاشته شده باید مرحله به مرحله و با آرامش انجام شود. اگر در باغچه خود از نهال پایه رویشی استفاده کرده اید، کار راحت تر است چون این پایه ها ریشه های افقی و مرتب تری دارند و چاله کوچک تری نیاز خواهند داشت.

مراحل کار به این ترتیب است:

گام اول: حفر چاله مقصد و آماده سازی بستر خاک

اول چاله جدید را آماده کنید تا نهال بعد از کندن روی زمین خشک نشود. عرض چاله جدید باید ۲ تا ۳ برابر عرض توده خاک ریشه باشد. عمق چاله نباید از ارتفاع توده خاک بیشتر باشد. دیواره های چاله را با لبه بیل شیار بزنید تا خاک دیواره سفت و لیز نباشد و ریشه ها راحت تر در آن پخش شوند.

گام دوم: آبیاری اولیه و حفر ترانشه دور نهال

دو روز قبل از شروع کار، پای نهال آب بریزید تا زمین نم دار شود. دایره ای با اندازه مناسب دور تنه مشخص کنید. با بیل تیز خاک دور دایره را عمودی ببرید تا خندقی عمیق دور نهال درست شود. ریشه های ضخیم را با اره ببرید و با بیل له نکنید.

گام سوم: برش زیرین، گونی پیچی و جابجایی

وقتی به عمق مناسب رسیدید، با بیل زیر خاک ریشه را زاویه دار بتراشید تا ارتباط آن با عمق زمین قطع شود. گونی کنفی را از زیر خاک رد کنید و با طناب محکم ببندید. برای بلند کردن گیاه، اصلا تنه را نکشید؛ گونی را با دست یا روی تخته چوبی بلند کنید و به چاله جدید ببرید. لایه لایه خاک در چاله بریزید و با پا ملایم فشار دهید تا هوای خالی بین ذرات خاک گرفته شود.

پس از پایان کاشت، یک حوضچه آب دور نهال درست کنید تا کار خاک ریزی کامل شود.

جدول زیر اشتباهات هر مرحله و راه حل آن ها را مشخص کرده است:

رعایت این جزییات عملی، بدون دردسر نهال را به نقطه جدید منتقل می کند.

ابعاد چاله و محاسبه توده خاک دور ریشه

جابجایی نهال کاشته شده نیازمند دانستن نحوه پخش شدن ریشه ها در زمین است. با توجه به بررسی های مربوط به عمق ریشه درختان می دانیم که بیش از ۸۰ درصد ریشه های آب کش درخت در عمق ۳۰ تا ۵۰ سانتی متری زمین زندگی می کنند. بنابراین نیازی نیست زمین را تا اعماق زیاد حفر کنید.

حفر چاله با ابعاد متناسب، گیاه را محکم در جای خود نگه می دارد.

تنظیم تراز طوقه؛ جلوگیری از خفگی و پوسیدگی ریشه

طوقه (محل وصل شدن ساقه به ریشه) حساس ترین بخش تنه است. اگر طوقه زیر خاک برود، اکسیژن به پوست تنه نمی رسد و قارچ های کشنده به آن حمله می کنند. دقت به این نکته هم زمان با بهترین زمان جابجایی درخت سلامت همیشگی گیاه را تضمین می کند.

طوقه باید ۱ تا ۳ سانتی متر بالاتر از سطح نهایی خاک قرار گیرد تا پس از نشست آبیاری، هم سطح شود. بعد از اینکه به گیاه آب دادید، خاک کمی نشست می کند و طوقه دقیقا روی خط زمین می ماند.

اگر دیدید طوقه به زیر خط زمین رفته، سریع توده ریشه را به آرامی بالا بیاورید و کمی خاک زیر آن بریزید. تنظیم دقیق تراز طوقه مانع از خفگی و مرگ ناگهانی گیاه در سال های بعد می شود.

جلوگیری از پاشیده شدن خاک ریشه حین انتقال

اگر خاک دور ریشه در طول مسیر جابجایی بریزد، تمام ریشه های مویی نازک پاره می شوند. ریشه بدون خاک در معرض باد رطوبت خود را از دست می دهد و برگ ها بعدا خشک می شوند.

برای محکم نگه داشتن خاک، بعد از پیچیدن گونی، طناب ها را به صورت ضربدری دور توده خاک سفت کنید تا ذره ای تکان نخورد. اگر خاک بیش از حد ماسه ای است، یک تخته چوبی زیر ریشه بلغزانید و نهال را روی تخته حمل کنید.

تکان های شدید فرغون روی سنگ ریزه ها خاک را خرد می کند؛ حرکت آرام و با احتیاط مانع از این حادثه می شود.

مراقبت های پس از انتقال؛ چطور مانع شوک جابجایی نهال شویم؟

جابجایی نهال کاشته شده فقط با قرار دادن آن در چاله تمام نمی شود. رعایت دقیق اصول مراقبت های بعد از جابجایی درخت شرط اصلی سبز ماندن برگ ها در سال اول است. در این دوره، ریشه های بریده برای ترمیم به توجه ویژه نیاز دارند.

این کارها را بلافاصله بعد از کاشت انجام دهید:

آبیاری تنظیم شده با تست رطوبت خاک

بار اول باید آب زیادی پای نهال بریزید تا تمام سوراخ های هوا در خاک بسته شوند. بعد از آن، آبیاری روزانه و تقویمی را قطع کنید. یک میله فلزی باریک را به عمق ۱۵ سانتی متری زمین فرو ببرید؛ اگر خاک نم نداشت، زمان آبیاری بعدی رسیده است.

ندادن کود شیمیایی در سال اول

کودهای نیتروژنه و شیمیایی در سال اول ریشه های جوان را می سوزانند. به جای کود شیمیایی، اسید هیومیک به آب آبیاری اضافه کنید تا شوک زمین کاهش یابد. استفاده از هورمون ریشه زا برای افراد غیرحرفه ای توصیه نمی شود و هیومیک اسید گزینه ایمن تری است.

هرس نکردن شدید شاخه ها

شاخه های سالم را با قیچی نتراشید. هورمون های ریشه زا در جوانه های نوک شاخه ساخته می شوند و اگر شاخه ها را ببرید، ریشه فرمان رشد دریافت نمی کند. فقط شاخه های شکسته و آسیب دیده حین حمل را قطع کنید.

مالچ پاشی برای خنک ماندن ریشه

لایه ای به ضخامت ۵ تا ۸ سانتی متر از خورده چوب یا برگ خشک روی خاک چاله پخش کنید. این پوشش مانع از تبخیر آب می شود. حتما ۱۰ سانتی متر فاصله بین مالچ و تنه بگذارید تا طوقه قارچ نزند.

بستن قیم برای مهار باد

وزش باد شدید نهال را تکان می دهد و ریشه های مویی تازه در زیر خاک قطع می شوند. یک چوب محکم در کنار نهال بکوبید و تنه را با یک نوار پارچه ای پهن به قیم ببندید.

این مراقبت های ساده جلوی خشک شدن درخت را می گیرند. جدول زیر برنامه مراقبت را در فصل های سال اول نشان می دهد:

ثبت این زمان ها به شما کمک می کند تا سال اول را با کمترین تلفات پشت سر بگذارید.

مهم ترین اشتباهات در جابجایی نهال کاشته شده

برخی کارهای اشتباه که معمولا از سر بی تجربگی انجام می شوند، مرگ نهال را رقم می زنند. پرهیز از این کارها، گیاه را از تنش مرگبار نجات می دهد:

کشیدن تنه با دست

کشیدن تنه برای بیرون کشیدن گیاه از گودال، خاک را می شکند و ریشه ها را لخت می کند. نهال را همیشه با گرفتن گونی یا از زیر توده ریشه بلند کنید.

بریدن بیش از حد شاخه ها

هرس سنگین شاخه ها مانع از رسیدن هورمون های طبیعی به ریشه می شود و رشد ریشه های جدید را متوقف می کند.

عمیق کاشتن نهال

قرار گرفتن تنه در عمق خاک، پوست درخت را در اثر رطوبت دائم می پوساند.

آب دادن زیاد در خاک های سنگین

ماندن مداوم آب در خاک رسی، اکسیژن را از ریشه می گیرد و باعث خفگی و ترشیدگی ریشه ها می شود.

کنار گذاشتن این رفتارهای اشتباه، گیاه را با شادابی کامل به بهار جدید می رساند.

برآورد هزینه ها و ابزارهای مورد نیاز در ایران

جابجایی نهال کاشته شده با ابزارهای استاندارد خیلی سریع تر و بدون آسیب انجام می شود. ابزارهای کند ریشه ها را له می کنند.

این ابزارها را از قبل آماده کنید:

• بیل سرنیزه ای باریک برای برش صاف خاک
• اره باغبانی دندانه ریز برای بریدن ریشه های ضخیم
• گونی کنفی طبیعی و طناب محکم
• فرغون چرخ پهن برای انتقال راحت
• قیم چوبی محکم و نوار پهن پارچه ای

جدول زیر برآورد هزینه های اجرای کار در بازار را نشان می دهد:

این ارقام برآورد تقریبی بر اساس نرخ های متداول بازار هستند؛ با توجه به مسافت، جنس خاک و سختی محل، برای کارهای اجرایی حتما استعلام روز بگیرید.

آماده کردن این وسایل جلوی معطل ماندن ریشه ها در هوای آزاد را می گیرد.

جمع بندی؛ راز سبز ماندن نهال پس از انتقال

جابجایی نهال کاشته شده با رعایت چند قانون ساده باغبانی نتیجه بسیار خوبی به همراه دارد. انتقال در زمان خواب زمستانی، حفظ توده خاک دور ریشه بر اساس فرمول ضخامت تنه و قرار گرفتن طوقه ۱ تا ۳ سانتی متر بالاتر از سطح خاک، اصول اصلی موفقیت هستند. شاخه ها را بیش از حد نبرید، کود شیمیایی به پای گیاه نریزید و رطوبت خاک را با میله بسنجید. با مراقبت در فصل بهار و بستن قیم در برابر بادهای شدید، ریشه های مویی خیلی زود کار خود را آغاز می کنند و نهال در جای جدید سال های طولانی سبز و پربار باقی خواهد ماند.