جابجایی درخت انگور

1404/12/05

جابجایی درخت انگور اگر در زمان اشتباه انجام شود، می تواند به ریزش برگ، کاهش باردهی و حتی مرگ بوته منجر شود. بهترین زمان جابجایی درخت انگور تا جای ممکن دوره خواب گیاه است؛ یعنی اواخر پاییز تا اواخر زمستان، قبل از تورم جوانه ها.

انجمن باغبانی سلطنتی بریتانیا (RHS) توصیه می کند کاشت و انتقال تاک انگور در بازه ی November to March (اواسط آبان تا اواسط فروردین) و در حالت خواب انجام شود تا شوک ریشه به حداقل برسد.

همچنین دانشگاه Oregon State تاکید می کند:

تاک های استقرار یافته به سختی قابل جابجایی اند و انتخاب زمان و محل کاشت از ابتدا اهمیت حیاتی دارد.

در ادامه، بررسی می کنیم چه زمانی برای جابجایی درخت انگور مناسب است، جابجایی درخت انگور چند ساله چه محدودیت هایی دارد و کدام روش انتقال کم ریسک تر است.

بهترین زمان جابجایی درخت انگور

انتخاب فصل جابجایی درخت تاثیر مستقیم بر درصد موفقیت جابجایی دارد. در این جدول، وضعیت فیزیولوژیک درخت، میزان تنش و ریسک انتقال در هر فصل مقایسه شده است.

فصل	وضعیت فیزیولوژیک درخت	میزان تنش انتقال	درصد موفقیت تقریبی	توصیه تخصصی
پاییز	شروع دوره خواب	کم تا متوسط	بالا	مناسب در مناطق معتدل
زمستان	خواب کامل	بسیار کم	بسیار بالا	بهترین بازه زمانی
اوایل بهار	شروع بیدار شدن جوانه ها	متوسط	متوسط تا بالا	فقط قبل از تورم جوانه
تابستان	رشد فعال و میوه دهی	بسیار بالا	پایین	تا جای ممکن انجام نشود

زمستان به دلیل خواب کامل گیاه کم ریسک ترین زمان جابجایی است،در حالی که تابستان به علت تنش گرمایی و فعالیت شدید رویشی بیشترین احتمال شکست را دارد. همچنین تعیین بهترین زمان جابجایی درخت باید بر اساس شرایط اقلیمی، سن درخت و وضعیت خواب گیاه انجام شود، نه صرفا بر اساس تقویم.

جابجایی درخت انگور را در چه فصلی انجام دهیم؟

انتخاب فصل مناسب، مهم ترین عامل موفقیت در جابجایی درخت انگور است. چون میزان فعالیت ریشه، تعرق برگ ها و ذخیره انرژی گیاه در هر فصل متفاوت است. در ادامه هر فصل را جداگانه بررسی می کنیم.

چرا جابجایی درخت انگور در پاییز توصیه می شود؟

در اواخر پاییز و پس از ریزش کامل برگ ها، تاک انگور وارد خواب فیزیولوژیک (Dormancy) می شود. در این مرحله، فعالیت فتوسنتزی متوقف شده و کربوهیدرات های ذخیره ای از شاخه ها و برگ ها به سمت ریشه و چوب چندساله منتقل می شوند. این ذخایر قندی نقش حیاتی در تامین انرژی بازسازی ریشه پس از جابجایی دارند.در این بازه:

• تعرق تقریبا صفر است و فشار آبی بر سیستم ریشه کاهش می یابد.
• تقسیم سلولی در اندام های هوایی متوقف می شود.
• تعادل بین سطح تاج و حجم ریشه پایدارتر است.

از نظر دمایی نیز خاک در پاییز هنوز گرمای تابستان را در خود دارد و معمولا دمای خاک از دمای هوا پایدارتر است. این گرمای نسبی می تواند به تحریک ریشه زایی اولیه (Root initiation) کمک کند، حتی اگر رشد هوایی وجود نداشته باشد.به همین دلیل، قطع بخشی از ریشه در این دوره شوک کمتری ایجاد می کند. البته در مناطق با یخبندان زودرس، انتقال باید قبل از انجماد عمیق خاک انجام شود؛زیرا یخ زدگی مانع تشکیل ریشه های جدید خواهد شد.

چرا زمستان بهترین بازه محسوب می شود؟

در زمستان، تاک انگور در خواب کامل اندودورمانسی قرار دارد؛یعنی فعالیت هورمونی و متابولیکی به حداقل می رسد. در این مرحله:

• رشد رویشی صفر است.
• نیاز آبی بسیار پایین است.
• جریان شیره گیاهی حداقل است.
• نسبت تعادل تاج به ریشه کمترین فشار را ایجاد می کند.

زمانی که درخت در این وضعیت جابجا می شود، حتی اگر بخشی از ریشه حذف گردد، گیاه فورا دچار تنش آبی نمی شود؛ چون تبخیر و مصرف آب در تاج تقریبا وجود ندارد. این موضوع به ریشه فرصت می دهد پیش از شروع رشد بهاره، در خاک جدید مستقر شود.به همین دلیل، زمستان کم ریسک ترین زمان جابجایی درخت انگور محسوب می شود؛به شرط آنکه:

• خاک یخ زده نباشد.
• امکان حفاری و آماده سازی گودال وجود داشته باشد.

این بازه مخصوصا برای جابجایی درخت انگور چند ساله یا انتقال به روش ریشه برهنه مناسب تر است، چون در این روش بخشی از ریشه های مویی حذف می شوند و گیاه باید در شرایط کم تنش قرار داشته باشد.

چرا بهار فقط یک بازه محدود دارد؟

اوایل بهار، قبل از تورم جوانه ها، هنوز تاک در مرحله پایان خواب فیزیولوژیک است. اما به محض افزایش دمای هوا و طول روز، هورمون هایی مانند سیتوکینین و جیبرلین فعال شده و رشد جوانه ها آغاز می شود.پس از تورم جوانه ها:

• نیاز آبی گیاه به سرعت افزایش می یابد.
• تعرق برگ های تازه شکل گرفته بالا می رود.
• فشار هیدرولیکی بین تاج و ریشه افزایش می یابد.
• انرژی ذخیره ای صرف رشد شاخه ها می شود، نه ترمیم ریشه

اگر در این مرحله جابجایی انجام شود، ریشه های آسیب دیده توان پاسخگویی به نیاز آبی تاج را ندارند و گیاه دچار تنش شدید می شود.این تنش می تواند به ریزش جوانه، توقف رشد و کاهش باردهی همان سال منجر شود.به همین دلیل، جابجایی درخت انگور در بهار فقط در بازه کوتاه ابتدای فصل و پیش از تورم جوانه ها توصیه می شود؛ هرگونه تاخیر، ریسک انتقال را به طور قابل توجهی افزایش می دهد.

نکات مهم قبل انتقال درخت انگور

قبل از اینکه درباره زمان جابجایی درخت انگور تصمیم بگیرید، باید رفتار زیستی تاک را بشناسید. انگور یک گیاه خزان دار است و در اواخر پاییز وارد دوره خواب فیزیولوژیک می شود. در این مرحله:

• فعالیت متابولیکی کاهش می یابد.
• جریان شیره گیاهی کند می شود.
• مواد قندی از شاخه ها به ریشه منتقل می شود.
• رشد رویشی متوقف می شود.

در این وضعیت، درخت انرژی خود را صرف توسعه شاخ و برگ نمی کند و بنابراین تحمل آن در برابر تنش هایی مثل قطع بخشی از ریشه بالاتر است.به همین دلیل است که در منابع علمی باغبانی تاکید می شود انتقال تاک انگور باید در دوره خواب انجام شود. وقتی گیاه وارد فاز رشد فعال (بهار و تابستان) می شود، هرگونه آسیب به ریشه باعث اختلال در جذب آب و افزایش شوک انتقال خواهد شد. نکته مهم تر اینکه هرچه سن درخت بیشتر باشد، سیستم ریشه گسترده تر و عمیق تر می شود و توان سازگاری بعد از جابجایی کاهش می یابد. به همین دلیل درختان چند ساله نسبت به نهال های جوان حساس تر هستند.

مقایسه روش جابجایی درخت انگور بر اساس میزان ریسک و زمان انتقال

اگر قصد جابجایی درخت یا انتقال درخت در فضای ویلایی یا باغ خود را دارید، انتخاب روش جابجایی صحیح نقش تعیین کننده ای در درصد موفقیت خواهد داشت.. در جدول زیر، سه روش رایج از نظر کاربرد و درصد موفقیت مقایسه شده اند.

روش انتقال	مناسب ترین زمان	میزان آسیب به ریشه	درصد موفقیت تقریبی	مناسب برای
ریشه برهنه	خواب کامل (زمستان)	متوسط	متوسط تا بالا	درخت جوان
بسته بندی (توپ ریشه)	پاییز تا اوایل بهار	کم	بالا	درخت نیمه بالغ
مکانیزه (ماشین آلات)	خواب کامل	بسیار کم	بالا (در صورت اجرای تخصصی)	درختان بزرگ پروژه ای

در بسیاری از پروژه های حرفه ای، جابجایی درخت به روش بسته بندی به دلیل حفظ توپ ریشه و کاهش آسیب به ریشه های مویی، گزینه ای کم ریسک تر محسوب می شود. درختان جوان هم معمولا با جابجایی درخت به روش ریشه برهنه در فصل خواب قابل انتقال هستند، البته به شرطی که ریشه ها در کوتاه ترین زمان ممکن مجددا کاشته شوند.

جابجایی درخت انگور چند ساله

سن درخت انگور مستقیما بر میزان موفقیت جابجایی تاثیر می گذارد. هرچه سیستم ریشه گسترده تر و عمیق تر باشد، احتمال شوک انتقال و کاهش باردهی بیشتر می شود. در جدول زیر وضعیت انتقال بر اساس سن بررسی شده است.

1. جابجایی درخت انگور به روش ریشه برهنه (Bare Root Transplanting)

در این روش، پس از حفاری، خاک اطراف ریشه کاملا حذف می شود و سیستم ریشه به صورت مستقیم و بدون توپ خاک به محل جدید منتقل می گردد. این روش بیشتر برای نهال ها و تاک های جوان استفاده می شود که سیستم ریشه گسترده و عمیق ندارند.

• ریشه ها باید بلافاصله پس از خروج از خاک مرطوب نگه داشته شوند.
• زمان بین حفاری و کاشت مجدد باید حداقل باشد (ترجیحا کمتر از چند ساعت)
• ریشه های آسیب دیده باید با ابزار تیز و ضدعفونی شده اصلاح شوند.
• هرس تاج متناسب با کاهش حجم ریشه انجام شود تا تعادل تاج-ریشه حفظ گردد.

مزایا

• سبک و کم هزینه تر
• مناسب برای نهال های 1 تا 3 ساله
• حمل ونقل ساده تر

معایب

• خشک شدن سریع ریشه های مویی فعال
• حساسیت شدید به تاخیر در کاشت
• وابستگی کامل به انتخاب زمان جابجایی درخت (فقط خواب کامل)

در جابجایی درخت انگور، این روش فقط در خواب کامل زمستانی توصیه می شود؛ زیرا در این دوره نیاز آبی گیاه حداقل است و خطر تنش هیدرولیکی کاهش می یابد.

2. جابجایی درخت انگور به روش بسته بندی توپ ریشه (Ball & Burlap)

در این روش، بخش قابل توجهی از خاک اطراف ریشه به صورت یکپارچه حفظ می شود و همراه با ریشه منتقل می گردد. توپ ریشه معمولاً با گونی یا پارچه مخصوص مهار می شود تا ساختار آن حفظ شود.

• قطر توپ ریشه باید متناسب با قطر تنه انتخاب شود (معمولا چند برابر قطر تنه).
• هنگام حفاری، برش ریشه ها باید تمیز و یکنواخت باشد.
• توپ ریشه نباید هنگام حمل متلاشی شود.
• گودال جدید باید قبل از انتقال آماده باشد تا زمان قرارگیری ریشه در معرض هوا کاهش یابد.

مزایا

• حفظ بخش زیادی از ریشه های مویی فعال
• کاهش شوک انتقال
• افزایش درصد موفقیت در درختان 3 تا 5 ساله
• مناسب برای تاک های نیمه بالغ

معایب

• وزن بالا و دشواری در حمل
• نیاز به نیروی انسانی یا ابزار بیشتر
• هزینه اجرایی بالاتر نسبت به روش ریشه برهنه

برای جابجایی درخت انگور چند ساله، این روش کم ریسک ترین گزینه محسوب می شود؛ زیرا تعادل ریشه حفظ می شود و استقرار در خاک جدید سریع تر انجام می گیرد.

3. جابجایی مکانیزه درخت انگور (Mechanical Transplanting)

در پروژه های باغی یا ویلایی که با درختان بزرگ یا تعداد زیاد سروکار دارند، از بیل مکانیکی، بالابر یا جرثقیل برای انتقال استفاده می شود. در این روش معمولا یک توپ ریشه بزرگ با ماشین آلات جدا شده و به محل جدید منتقل می شود.

• تنظیم عمق حفاری متناسب با توسعه ریشه
• جلوگیری از له شدگی خاک اطراف ریشه
• مهار صحیح تنه برای جلوگیری از شکستگی
• کنترل ضربه های مکانیکی هنگام جابه جایی

مزایا

• سرعت اجرای بالا
• مناسب برای درختان بزرگ یا پروژه های وسیع
• امکان انتقال هم زمان چند درخت

معایب

• احتمال آسیب مکانیکی به ریشه یا تنه
• فشردگی بیش از حد خاک اطراف ریشه
• وابستگی کامل به مهارت اپراتور و تیم اجرایی

در جابجایی درخت انگور، این روش فقط زمانی توصیه می شود که سن درخت بالا باشد و اجرای دستی امکان پذیر نباشد. کوچک ترین خطا در عمق برش یا ضربه مکانیکی می تواند به کاهش باردهی چندساله منجر شود.برای نهال های جوان، روش ریشه برهنه در خواب کامل کافی است.برای درختان 3 تا 5 ساله، روش بسته بندی ایمن تر و کم ریسک تر است.برای تاک های بزرگ و پروژه های حرفه ای، انتقال مکانیزه فقط با تیم متخصص توصیه می شود.

مراقبت های بعد از جابجایی درخت انگور

موفقیت جابجایی درخت انگور فقط به انتخاب زمان مناسب وابسته نیست؛ بلکه مدیریت صحیح دوره پس از انتقال تعیین می کند که ریشه های جدید شکل بگیرند یا گیاه دچار تنش مزمن شود. در هفته های اول، تمرکز باید بر بازسازی سیستم ریشه و کاهش تبخیر باشد، نه تحریک رشد رویشی.

1. آبیاری عمیق اولیه

بلافاصله پس از کاشت، باید یک آبیاری عمیق و حجیم انجام شود تا:

• خاک اطراف ریشه کاملا بنشیند.
• حفره های هوای احتمالی حذف شوند.
• تماس مستقیم خاک با ریشه برقرار شود.

اگر در اطراف ریشه حباب هوا باقی بماند، بخش هایی از ریشه دچار خشکی موضعی می شوند. آبیاری باید تا عمق توسعه ریشه (حداقل 30 تا 50 سانتی متر بسته به سن درخت) نفوذ کند، نه صرفا سطح خاک را خیس کند.

2. مدیریت آبیاری در 4 تا 8 هفته اول

در این بازه، ریشه های جدید (ریشه های مویی فعال) شروع به تشکیل می کنند. این ریشه ها بسیار حساس اند و به نوسان شدید رطوبت واکنش منفی نشان می دهند.
اصول مدیریت آبیاری:

• خاک باید مرطوب پایدار باشد، نه اشباع
• بین دو آبیاری، سطح خاک کمی خشک شود اما عمق ریشه خشک نگردد.
• در خاک های سنگین فاصله آبیاری بیشتر و در خاک های سبک کوتاه تر باشد.

غرقابی شدن خاک باعث کاهش اکسیژن در ناحیه ریشه و افزایش احتمال پوسیدگی می شود. خشکی شدید نیز می تواند ریشه های تازه تشکیل شده را از بین ببرد.

3. حذف باردهی در سال اول (Energy Reallocation)

پس از جابجایی، گیاه در حالت تنش قرار دارد و ذخایر کربوهیدراتی آن محدود است. اگر اجازه داده شود در همان سال خوشه تشکیل دهد:

• انرژی صرف تولید میوه می شود
• ریشه زایی کاهش می یابد
• استقرار کامل به تعویق می افتد

حذف خوشه ها یا گل آذین در سال اول باعث می شود انرژی ذخیره ای صرف ترمیم بافت های آسیب دیده و توسعه سیستم ریشه شود. این اقدام ساده می تواند از کاهش باردهی در سال های بعد جلوگیری کند.

4. مالچ پاشی اطراف طوقه

استفاده از مالچ آلی (5 تا 7 سانتی متر ضخامت) مزایای متعددی دارد:

• کاهش تبخیر سطحی خاک
• تثبیت دمای ریشه در برابر نوسانات شب و روز
• جلوگیری از رشد علف های هرز
• بهبود تدریجی ساختار خاک

مالچ نباید مستقیما به طوقه بچسبد؛ فاصله چند سانتی متری از تنه حفظ شود تا خطر پوسیدگی طوقه کاهش یابد.

5. پرهیز از کوددهی نیتروژن در هفته های اول

پس از جابجایی، اولویت گیاه ترمیم ریشه است، نه تولید شاخ وبرگ. مصرف کود نیتروژن در 30 روز اول باعث:

• تحریک رشد رویشی سریع
• افزایش نیاز آبی
• فشار مضاعف به ریشه آسیب دیده

می شود. کوددهی زمانی توصیه می شود که علائم رشد جدید پایدار مشاهده شود. حتی در آن زمان نیز باید از دوزهای کنترل شده و ترجیحا کودهای متعادل استفاده گردد.

مهم ترین هدف در ماه های اول پس از جابجایی درخت انگور، ایجاد تعادل بین تاج و ریشه و کاهش تنش هیدرولیکی است. هر اقدامی که باعث کاهش مصرف آب در تاج و تقویت ریشه شود، درصد موفقیت انتقال را افزایش می دهد.

اشتباهات رایج در جابجایی درخت انگور

بخش زیادی از شکست در جابجایی درخت انگور به انتخاب زمان اشتباه یا اجرای نادرست مراحل انتقال مربوط می شود. در ادامه، مهم ترین خطاهایی که احتمال شوک و خشک شدن بوته را افزایش می دهند بررسی شده است.

• جابجایی در فصل رشد فعال (بهار دیرهنگام یا تابستان)
• حفاری کم عمق و آسیب شدید به ریشه های مویی
• عدم هرس تاج قبل از انتقال
• آبیاری نکردن بلافاصله بعد از کاشت
• کوددهی نیتروژن در هفته های اول پس از جابجایی
• انتخاب چاله کوچک تر از حجم ریشه
• انتقال در شرایط یخبندان فعال یا گرمای شدید

پرهیز از این اشتباهات ساده اما حیاتی می تواند درصد موفقیت جابجایی را به طور قابل توجهی افزایش دهد و از ریزش برگ، توقف رشد و کاهش باردهی سال بعد جلوگیری کند.

سخن پایانی، آیا واقعا باید درخت انگور را جابجا کنیم؟

گاهی بهترین تصمیم برای جابجایی درخت انگور، اصلا جابجا نکردن آن است. در برخی شرایط، ریسک انتقال آن قدر بالاست که قلمه گیری یا کاشت نهال جدید انتخاب مناسب تری خواهد بود.

• زمانی که درخت بیش از 5 تا 7 سال سن دارد.
• زمانی که قطر تنه زیاد و ریشه بسیار گسترده است.
• زمانی که درخت دچار آفت یا بیماری فعال است.
• در دوره یخبندان شدید یا گرمای بالای تابستان
• زمانی که خاک جدید زهکشی مناسبی ندارد.

در چنین شرایطی، انتقال می تواند باعث تنش شدید و کاهش دائمی عملکرد شود. درختان بالغ به دلیل توسعه گسترده ریشه معمولا پس از جابجایی به سختی به وضعیت تولید قبلی بازمی گردند.

چرا جابه جایی درخت انگور با ایران کاملیا؟

جابجایی درخت انگور، به ویژه درختان چند ساله، یک تصمیم حساس و تخصصی است. انتخاب اشتباه زمان یا روش انتقال می تواند چند سال باردهی را تحت تاثیر قرار دهد یا حتی باعث خشک شدن بوته شود.در ایران کاملیا، قبل از هرگونه جابجایی، وضعیت درخت از نظر سن، قطر تنه، گستردگی ریشه، شرایط خاک و اقلیم منطقه بررسی می شود تا مشخص شود:

• آیا جابجایی منطقی است یا خیر؟
• بهترین زمان جابجایی درخت چه بازه ای است؟
• کدام روش انتقال کم ریسک تر خواهد بود؟
• چه مراقبت هایی بعد از انتقال ضروری است؟

اگر قصد جابجایی درخت انگور یا سایر درختان باغ و ویلای خود را دارید، قبل از هر اقدام با کارشناسان ما مشورت کنید. برای دریافت مشاوره تخصصی رایگان و بررسی شرایط درخت خود، همین حالا با تیم ایران کاملیا تماس بگیرید. تصمیم درست امروز، از چند سال کاهش باردهی جلوگیری می کند.

📞 09365011604

سوالات متداول درباره جابجایی درخت انگور

1.بعد از جابجایی درخت انگور چه مدت طول می کشد تا دوباره میوه بدهد؟

در صورت انتقال اصولی در فصل خواب، معمولا یک فصل رشد زمان لازم است تا ریشه ها تثبیت شوند. باردهی طبیعی اغلب از سال دوم بعد از جابجایی بازمی گردد.

2.آیا لازم است قبل از جابجایی ریشه ها هرس شوند؟

در برخی موارد، به ویژه در درختان نیمه بالغ، هرس کنترل شده ریشه چند ماه قبل از انتقال می تواند باعث تشکیل ریشه های مویی جدید شود و درصد موفقیت جابجایی را افزایش دهد.

3.بعد از جابجایی از چه نوع خاکی برای کاشت استفاده کنیم؟

خاک جدید باید زهکشی مناسب، بافت سبک تا متوسط و ترکیب مواد آلی پوسیده داشته باشد. خاک سنگین و رسی اشباع شونده می تواند خطر پوسیدگی ریشه را افزایش دهد.

4.آیا استفاده از هورمون ریشه زا بعد از جابجایی درخت انگور ضروری است؟

استفاده از محلول های محرک ریشه در برخی شرایط مفید است، اما جایگزین انتخاب زمان مناسب و اجرای صحیح انتقال نمی شود. مهم ترین عامل موفقیت، کاهش تنش و مدیریت آبیاری است.